سربرگ

به پارس دوک خوش آمدید

کتاب نشانه شناسی عکاسی در جستجوی نمایه

بی آنکه بخواهم از آغاز گمانه زنی بدبینانه ای داشته باشم باید بگویم که «نشانه شناسی عکاسی» بنا به چند دلیل کتاب دشواری است. اولین نکته طبیعتاً به عنوان کتاب و موضوع مطالعاتی مرتبط با آن برمی گردد. نشانه شناسی عکاسی به مثابه یک گرایش نظری دانشگاهی در دنیا رشته ی جوانی است. افزون بر این، پیشینه ی ما در بحث زبان فارسی به شکل مضاعفی محدود است. از یک سو، منابع اندک شماری وجود دارند که به نشانه شناسی، و از آن جمله، نشانه عکاسی پرداخته باشند و ترجمه ی متون کلاسیک و پایه ی بحث ما به شکلی پراکنده و ناقص موجودند. و این مسئله، شامل حال دیگر مقالات و کتاب های سونسون نیز می شود. و از سوی دیگر، دقت به نشانه شناسی به مثابه روشی نظام مند در «آموزش» و «نقد» عکس در فرهنگ فارسی زبان آنقدر ناچیز است که بسترسازی درخوری را برای ورود به بحث فراهم نمی کند.

نویسنده : گوران سونسون

دسته بندی : کتاب های عکاسی

وضعیت : موجود است


30250

این محصول را در شبکه های اجتماعی زیر به اشتراک بگذارید:

خرید کتاب نشانه شناسی عکاسی در جستجوی نمایه

   پیش گفتار کتاب نشانه شناسی عکاسی در جستجوی نمایه | بی آنکه بخواهم از آغاز گمانه زنی بدبینانه ای داشته باشم باید بگویم که «نشانه شناسی عکاسی» بنا به چند دلیل کتاب دشواری است. اولین نکته طبیعتاً به عنوان کتاب و موضوع مطالعاتی مرتبط با آن برمی گردد. نشانه شناسی عکاسی به مثابه یک گرایش نظری دانشگاهی در دنیا رشته ی جوانی است. افزون بر این، پیشینه ی ما در بحث زبان فارسی به شکل مضاعفی محدود است. از یک سو، منابع اندک شماری وجود دارند که به نشانه شناسی، و از آن جمله، نشانه عکاسی فارغ از تکنیک عکاسی  پرداخته باشند و ترجمه ی متون کلاسیک و پایه ی بحث ما به شکلی پراکنده و ناقص موجودند. و این مسئله، شامل حال دیگر مقالات و کتاب های سونسون نیز می شود. و از سوی دیگر، دقت به نشانه شناسی به مثابه روشی نظام مند در «آموزش» و «نقد» عکس در فرهنگ فارسی زبان آنقدر ناچیز است که بسترسازی درخوری را برای ورود به بحث فراهم نمی کند.

   نکته ی دوم که پی آیند مورد نخست است بویژه در بخش «تاریخچه کوتاهی از نشانه شناسی عکاسی» رخ می نماید. در اینجا، مؤلف بی آنکه لزومی به توضیح مبسوط کار یکایک نسانه شناسان و نظریه پردازان مورد بحث اش دیده باشد به تفسیر و ارزیابی «نتیجه ها» می پردازد و مدام آن ها را با هم مقایسه می کند. می توانستم این لزوم را متوجه خود کنم ودر آغاز چنین قصد بلند پروازانه ای نیز داشتم. اما گردآوری مطالبی سودمند درباره ی زندگی نامه، آثار و محتوای فکری هر یک از شخصیت ها، حتی در شکلی مختصر و مفید، به جایی میرسید که اصل کتاب را در سایه قرار می داد. و صادقانه تر اینکه، اصلاً فرصت چنین کاری برایم فراهم نبود. بهتر است این بخش در حکم مدخلی دانسته شود که می تواند راهنمای علاقمندان برای مطالعه ی بیشتر، بیرون از چهارچوب این کتاب، باشد. برای آشنایی با عکاسی کتاب عکاسان و عکاسی را بخوانید.

   نکته ی سوم البته، به خود سونسون و روش کار او برمی گردد. گوران سونسون متولد سال 1951 در مالموی سوئد است. او در سال 1978 بطور همزمان رساله ی دکترای خود را در دو زمینه ی زبان شناسی عمومی، زیر نظر پرفسور برتیل مالمبرگ در دانشگاه لوند، و نشانه شناسی، زیر نظر اِ. جی. گریماس در مرکز آموزش عالی علوم اجتماعی پاریس به پایان رساند. در سال های اولیه دهه ی هشتاد به عضویت گروه پژوهشی گریماس درآمد که عمدتاً به مطالعه ی کارکردهای زبان در«بافت»های گوناگون و زندگی روزمره متمرکز بودند. از سال 1983 به عنوان پژوهشگر و سپس، استاد در دانشگاه لوند مشغول به کار شد که این همکاری تا به امروز ادامه دارد.

   سونسون به عنوان یکی از بنیان گذاران انجمن جهانی نشانه شناسی بصری در سال 1992، بی تردید یکی از عمده ترین پژوهشگران نشانه شناسی بصری و تصویری در دو دهه اخیر است که مقالات، کتاب ها و سخنرانی های پرشماری در این حوزه دارد. تا آنجا که نادیده گرفتن سهم کار او و همکارانش، همچون بنگستون و بندسون (و به طورکلی آنچه که به مکتب لوند مشهور است) در پیشبرد مباحث موردنظر ناممکن می نماید. با این همه، پراکنده و دشوار نویسی سونسون، به همراه اصرار او بر پرداختن به محدوده هایی خاص از وجوه مفهومی نشانه های تصویری، نگاه سراسری انتقادی او به پیشینه ی مطالعاتی نشانه شناسی و وسواس های دائمی اش در کار بست رویکرد جزء نگر تحلیلی در بحث نشانه ها و تجزیه و تحلیل تصاویر،گاه چنان به محدودیت کار او و از دست رفتن بسیاری از وجوه مرتبط مباحث اش انجامیده که موجب کم رنگ شدن نقش فعالیت های فکری اش در محافل روشنفکری و دانشگاهی شده است.

   اما علی رغم این می توان گوران سونسون را برخوردار از ذهنی ظریف، نکته سنج، پی گیر، و نوجو دانست که اگر مخاطب، با آهسته خوانی، با فضای فکری و شیوه ی نگارش اش مدارا کند، بدور از پخته خوری ها و دوباره کاری ها، همواره چیز تازه و گیرایی را برای ارائه خواهد داشت. کتاب حاضر از سه فصل اصلی تشکیل شده است. سونسون، در بخش نخست با عنوان «نگرش های نشانه شناختی درباره ویژگی عکاسانه»، پس از طرح تاریخچه ی کوتاهی از نشانه شناسی عکاسی، که فضایش را توصیف کردم، به بحث شاخصه ی نشانه ای ویژه ی عکاسی می پردازد و برخی اصول مطالعاتی فلسفه تحلیلی همچون «تحلیل نظام»، «تحلیل متن»، «تجربه» و «طبقه بندی متنی» را در راه جمع بندی نشانه شناختی موضوع بکار می بندد. سپس، از میان دسته بندی سه گانه ی پیر سیِ نماد، شمایل و نمایه، به شکلی جذاب مفهوم خصلت نمایه ای عکاسی را بر می گزیند و آن را با تمام جزییات به بحث می گذارد. رویکرد سونسون در این زمینه، بویژه متنی برنقد آثار نشانه شناسان و نظریه پردازانی چون ژان ماری فلوچ، فیلیپ دو بوآ، ژان ماری شفر و رنه لیـــــــندکن است. به رغم سونسون، نظریه نمای گرای عکاسی، توسعه یافته ترین شیوه ی مطالعاتی نشانه شناسی در دوران کنونی است هر چند که تنها راه صحیح نباشد. شخصاً این فصل کتاب را بسیار دوست دارم.

   در فصل دوم، او به یاری مفاهیمی که در فصل نخست تبیین کرده بود به تحلیل تمام عیار و پر جزییات چهار عکس می پردازد. عکس های اول و دوم بنام های «صحنه ای در والنسیا» و «لنینگراد» از هنری کارتیه برسون است که نمونه ی اول بسیار محوری استو درمورد عکس دوم تنها اشاراتی از سر لزوم آمده است. عکس سوم بنام «یادبودی برای ساد» از من ری بنا به دلایلی معلوم از کتاب حذف شده که مخاطبین می توانند برای رئویت آن به فایل PDF متن در سایت www.semioticon.com مراجعه کنند. و عکس چهارم «سلف پرتره» ای از فلورنس هنری نام دارد. نگاه ویژه و اختصاصی سونسون در تحلیل این تصاویر ببر لایه ی تجسمی، رویکردهای اصلی نسبت به آن، ارتباط لایه ی تجسمی و شمایلی و اهمیت آن در فرآیند معناسازی اثر استوار است.

   در فصل سوم، مؤلف با ارجاع به مقالات کتاب «اصالت آوان گارد و دیگر اسطوره های مدرنیستی» روزالین کراوس، نسبت ها، ارتباط فرضی، و میزان تاثرگذاری خصلت نمایه ای عکاسی بر رویکرد پسامدرن در هنر را به بحث می گذارد ومدخل سودمندی را در این باب می گشاید. دراینجا، یکی از آثار مارسل دوشان بنام «باطعنه» را بدلیل اهمیت اش به متن حاضر افزودم. افزون بر این باید چند نکته ی دیگر را نیز یادآور شوم: کتاب حاضر بخش سومِ گزارش چهارم سونسون از پروژه ی «معانی تصویری در جامعه ی اطلاعاتی» است. بنابراین در پیش شماره ی فصل ها و بخش ها از عدد III استفاده شده بود که برای استقلال متن حاضر آن را حذف کردم. به همین منظور کمی در لحن مقدمه نیز دست بردم و گاه از ارجاعات بسیار، و بواقع افراطی، سونسون به بخش های قبلی این پژوهش کاستم. در متن شماره های بالای نوشتار پی نوشت های نویسنده و شماره های داخل پرانتز از مترجم است. در پی نوشت های مترجم تنها به توضیح مفاهیم کوتاه مفاهیمی پرداختم که گمان می کردم در پیشبرد بحث مفید واقع می شود.

   در این میان با توجه به دلایلی که در آغاز توضیح دادم اطلاعاتی برای معرفی یکایک نظریه پردازان نیامده است. در مورد عکاسان نیز هیچ لزوم و فوریتی برای این کار ندیدم. فرضم این است که لابد مخاطب کتاب نسبت به شیوه ی کار، تفکر و زندگی نامه ی عکاسانی چون آلفرد استیگلیتز، پل استرند، هنری کارتیه برسون، من ری، فلورنس هنری و ... آگاه است. در غیر اینصورت توضیحات اضافی، خواننده ی ناآشنا را به جایی نمی رساند و برای مطلعین ملال آور خواهد بود. بنظرم کارآیی این کتاب برای کسانی بیشتر است که هم نسبت به نشانه شناسی و هم عکاسی، و دانش واژگان مرتبط با آن، معلومات اولیه ی بسنده ای داشته باشند. دیگر اینکه، در بخش واژه نامه در کنار واژگان انگلیسی، واژگانی به فرانسه وریشه های لاتینی و یونانی نیز آمده است که با توجه به کم تعداد بودن آنها تفکیک اشان منطقی نبود.

   به نتیجه رسیدن این کتاب بیش از همه وامدار استاد و دوست بزرگوارم دکتر فرزان سجودی بوده استکه بازخوانی و ویرایش متن را به عهده گرفت و امکان چاپ آن را فراهم ساخت. از علی اتحاد و فرشاد رادمنش برای ترجمه ی برخی عبارات فرانسه ی متن و از محمد رضا نوروزی برای همفکری هایش در پی نوشت شماره های 17، 23 و 30، تشکر میکنم. و نکته ی پایانی اینکه، نشانه شناسی عکاسی را نه از سر لذت (که حق طبیعی هر مترجمی است) بل برای آموختن به فارسی برگرداندم. بنظرم همین انگیزه برای مخاطب نیز کافی خواهد بود.

مقدمه کتاب نشانه شناسی عکاسی در جستجوی نمایه

   در بخش نخست این پژوهش، بحث ها بر سر این پیش فرض خواهد بود که نشانه شناسی، جدای از تثبیت طبیعت نشانه ی تصویری، باید قادر به بازگویی چگونگی تفاوت اینگونه نشانه ها نیز باشد. به عنوان مثال، اینکه نشانه ی عکاسی به چه کیفیتی از نشانه های طراحی و نقاشی متمایز می شود. به همین منظور، به بررسی شماری از تحلیل های عمده ای خواهیم پرداخت که تاکنون در حوزه ی نشانه شناسی بصری شکل گرفته اند. و از این طریق سعی می کنیم که در مرتبه ی نخست، حدود دامنه ی پیش فرض این تحلیل ها و تفاوت آن را در مورد انواع مختلف تصاویر مشخص کنیم. و آن را در قالب چند مدل تجسم بخشیم و در مرتبه ی دوم، بر این نکته تاکید کنیم که نتایج این تحلیل ها، حتی زمانی که بر مبنای مدل های مشابهی باشند، تا چه حد از هم دورند. 

   البته، یافتن انشعابات گوناگون در نشانه شناسی، چه در طرح مدل ها و چه در نتایج حاصل از آن کار دشواری نیست؛ اما، نکته ی جذاب برای ما دراین است که دریابیم مراتب تفاوت انواع نشانه شناسی تا چه میزان می تواند همبسته ی تفاوت واقعی انواع تصویر باشد. تفاوت ابژه ها، از یک سو، صرفاٌ عَرَضی و تحمیلی نیست که مطابق با گرایش های فکری متفاوت مکاتب و سنت های نشانه شناختی به ابژه های مورد تحلیل نسبت داده شود؛ و از سوی دیگر، این تفاوت ها چندان هم نمی تواند ذاتی ابژه ها باشد آنطور که بتوان خصیصه های تک تک تصاویر را به مثابه موجوداتی یگانه تبیین کرد یا به زعم اکو و اسکولاستیک ها آن را به کل «وصف ناپذیر» خواند. نیاز ما دست یافتن به مجموعه ویزگی هایی است که هم ذاتیِ ابژه های مورد تحلیل باشد و هم آنقدر کلی که بتوان براساس آن دردل دسته بندی یک نشانه بخصوص، زیر مجموعه هایی را نیز بوجود آورد. مثلاً اینکه، خود نشانه ی تصویری یکی از زیر مجموعه های نشانه های شمایلی است (مقایسه کنید با سونسون III 1989).

   چنانکه بعدتر خواهیم دید، نتایج پژوهش ما چندان مورد انتظار نیست: در واقع، بیشتر نوشتارهای تحلیلی که نگرششان مبتنی بر نشانه شناسی تصاویر است بی اعتنای به جزئیات از کار درآمدند. یا به این دلیل که آشکارا خود را هدف فرض کردند و از همین روی پی آیند کارشان بیشتر تاریخ هنری است تا نشانه شناختی؛ و یا اینکه از سر تصادف، تحلیلگران یکسر نسبت به مقتضیاتی ناآگاه بودند که می بایست بر شیوه های طراحی شده برای اخذ نتیجه اعمال شود و آن را مستعد تعمیم پذیری کند (مقایسه کنید با سونسون،I.11989).

   درست همانند بارت، که در تحلیل تصویر پانتزانی، همزمان یک عکس، یک تصویر نشریه ای و یک تصویر تبلیغاتی را مورد مطالعه قرار داده بود. بیشتر دیگر نشانه شناسان نیز تصاویری را مورد تحلیل قرار می دهند که می تواند در آن واحد در دسته بندی های متفاوتی بگنجد. همین امر گاه فهم اینکه تشخیص وجوه تصویر با کدام یک از این دسته بندی هاست را غیرممکن می سازد. افزون بر این، هنگامی که شیوه های تحلیلی به واقع «دست اندرکار» بوجود آوردن نتیجه تعمیم پذیر می شوند. دست کم تا آنجا که موضوع به گونه های تصویری همچون عکس ها و نقاشی ها برمیگردد، هم فرض های اولیه و هم نتایج ثابت به نظر میرسند.

   در اینجا، البته می توانیم، عکاسی را چه از نظر توصیفاتی که از آن در نظام تحلیل رفته است و چه از بابت پاره ای مطالعات تجربی، مورد ویژه ای به حساب آوریم. برخی از نشانه شناسان متقدم، همچون بارت و مولز، همواره وجود یک پیوند انگیزشی سرراست برای به هم رساندن دو نشانه ی بصری وابسته را تصدیق کردند. و به همین دلیل همواره نیازمند اثبات خصیصه ی نیرومند و استثنایی انگیزش درعکاسی بودند. از طرف دیگر، اکو عکاسی را هم ارز انواع دیگر تصاویر به بحث گذاشت و لیندکن همین عقیده را، گاه به یاری دلایل تجربی اش، قاعده مند کرد. بعدتر، جنبش سوم نشانه شناسی، به صراحت پیشنهادی ویژه بودن عکس را به دلیل طبیعت نمایه ای آن دانست. از این نظرگاه در حوزه نشانه شناسی عکاسی دست کم سه رساله ی ممتاز از وانلیه، دوبوآ و شفر وجود دارد. و نظرات مشابهی را نیز به تلویح می توان در آثار روزالین کراوس، دلور و سایرین یافت. در حقیقت، خود پیرس نیز پیش از این در برخی قطعات آثار پربار اما پراکنده ی خودبه طرح این ایده پرداخته بود.

   شاید در نگاه نخست باور ما به اینکه عکس یک گونه ی ساختاری ویژه از کارکرد نشانه ی تصویری است، پاسخی بسیار قانع کننده به نظر برسد. در واقع، نشانه ی عکاسانه با دیگر نشانه های تصویری که یکسره در گستره ی شمایل هایند تفاوت دارد. و می شود مبنای آن را بر یکی دیگر از نشانه های سه گانه ی پایه، یعنی نمایه گذاشت که البته، همین امر بحث عکاسی را در کانون نظریه نشانه جای خواهد داد. اما اگر ما ایده ی فوق را آنگونه که دوبوآ و وانلیه مطرح کرده اند بپذیریم دیگر جای شگفتی دارد اگر بتوان چیزی را در حوزه ی عمومی تصویری این دو گونه ی نشانه گنجاند؛ در حقیقت، نشانه ی عکاسانه هرگز به راستی یک نوع نشانه تصویری نخواهد بود چرا که طبیعت کاملاً متفاوتی دارد. افزون بر این، حتی اگر در پیروی از طرز تلقی نسبتاً مسالمت آمیزتر شفر، عکس را یک شمایل نمایه ای به حساب آوریم، باز هم این تنها راه حل درست مسئله نخواهد بود. چرا که باید تفاوت میان نمایه های عکاسانه و سایر انواع نمایه هایی که به وفور در جهان موجودند، یا آن نمایه هایی که از سر اتفاق بسیار بیش تراز عکس ها نشانه های تصویری به حساب می آیند، مشخص شود. به ویژه، اگر چنانکه کراوس ادعا می کند، نقاشی پسامدرن شالوده ی نمایه ای عکاسی را به دیگر هنرها انتقال داده است. باید معلوم شود که پس چرا اینگونه آثار هنوز از عکس های همتایشان بسیار دورند.

   با پیش فرض مسایل مطرح شده پژوهش حاضر را پی می گیریم. در فصل نخست، به شکلی عمومی نشانه شناسی عکاسی را مورد بازبینی قرار می دهیم. و سپس، با افزودن چند اثر تجربی، نگاه نقادانه ای خواهیم داشت به مقالاتی که در برابر تحلیل نظام موضع گرفته اند. فصل دوم شامل نوشتارهای تحلیلی است. نخست، بازنگری و تحلیل دوباره ی عکسی از کارتیه برسون که فلوچ مورد مطالعه قرار داده بود و دوم، بررسی دقیق و عمیق دو عکس بسیار متفاوت از فلورنس هنری و من ری که کراوس تفاسیر بسیار سطحی و مشابهی از آنها کرده بود. و سپس، در فصل سوم، به بحث درمورد نظریه های عجیب دوبوآ و کراوس خواهیم پرداخت که معتقدند مارسل دوشان و نقاشان پسامدرن شالوده ی نمایه ای عکاسی را از آن خود کرده اند. در این میان نیز، سعی خواهیم کرد به مثال هایی از گروه های نشانه ای تصاویر هدفمند و مجراهای ارتباطی بپردازیم که از تصویر عکسی در آن بهره گرفته شده است.

کتاب نشانه شناسی عکاسی در جستجوی نمایه

فهرست کتاب نشانه شناسی عکاسی در جستجوی نمایه

نگرش های نشانه شناختی درباره ویژگی عکاسانه

تاریخچه ی کوتاهی از نشانه شناسی عکاسی

یادداشتی در باب چهار شیوه ی نشانه شناسی و سه نگرش عکاسی

درباره ی شاخصه ی نشانه ای ویژه ی عکاسی

تردید های بحث طبیعت/ فرهنگ درعکاسی 

مقدمه ای بر نظریه ردها، سویه هایی از خصلت نمایه ای در اثر وانلیه

 از نظریه ی عمومی خصلت نمایه ای به سوی نمایه عکاسانه. نقدی از دوبوآ

 رد یک شباهت، تاملاتی بر نظریه شفر

 درباره ی برخی نمایه های جنبی عکاسی

نوشتاری به روش تحلیلی درباره ی عکاسی

خوانش فلوچ از عکس کارتیه برسون و حواشی

سه برداشت از لایه های تجسمی

برخی شمایل های خصلت نمایه

جمع بندی نقطه نظرات

 درباره ی سلف پرتره ای از فلورنس هنر

غافلگیر کردن من ری

دو روش تحلیل تجسمی

جمع بندی تحلیل

بازتاب تحلیل شمایل نمایه

جمع بندی بحث لایه ها و برداشت های گوناگون

پاره ای ملاحظات در باب عکاسی و پسامدرنیته

    پی نوشت نویسنده

   پی نوشت مترجم

    کتابنامه

    واژه نامه

    نمایه

تعداد صفحات: 270

مترجم: دکتر سید مهدی مقیم نژاد

ناشر: نشر علی

عرض: 14

ارتفاع: 22

ثبت نظر

امتیاز شما: